Analiza wypadków przy urządzeniach elektroenergetycznych wskazuje, że przyczynami zdarzeń są najczęściej rutyna oraz błędy w organizacji pracy. Zasady bezpiecznej eksploatacji określa rozporządzenie Ministra Energii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (Dz.U. 2019 poz. 1830).
Przepisy te wprowadzają precyzyjny podział odpowiedzialności. Częstym błędem w zakładach przemysłowych jest założenie, że samo świadectwo kwalifikacyjne pozwala na wydawanie poleceń lub przygotowanie miejsca pracy.
Osoba uprawniona a osoba upoważniona
W procesie eksploatacji należy rozróżnić dwa pojęcia:
- osoba uprawniona posiada kwalifikacje potwierdzone przez komisję egzaminacyjną (świadectwo E lub D),
- osoba upoważniona to osoba uprawniona, którą pracodawca wyznaczył pisemnie do wykonywania określonych czynności.
Bez pisemnego upoważnienia pracodawcy, posiadacz świadectwa kwalifikacyjnego nie może pełnić funkcji dopuszczającego czy poleceniodawcy na danym obiekcie. Zasady te powinny być szczegółowo opisane w instrukcji organizacji bezpiecznej pracy (IOBP).
Funkcje w organizacji bezpiecznej pracy
Rozporządzenie definiuje pięć funkcji niezbędnych do bezpiecznego wykonania prac eksploatacyjnych.
Poleceniodawca
Osoba wyznaczona przez Pracodawcę do wydawania poleceń . Musi posiadać świadectwo kwalifikacyjne na stanowisku dozoru (D). Poleceniodawca określa zakres, miejsce, termin oraz środki ochronne niezbędne do bezpiecznego przygotowania i wykonania pracy.
Koordynujący
Funkcja wymagana, gdy prace w tym samym miejscu i czasie wykonują pracownicy różnych pracodawców. Koordynujący zapewnia, aby działania poszczególnych grup nie stwarzały dla siebie zagrożeń.
Dopuszczający
Osoba wyznaczona przez pracodawcę do przygotowania miejsca pracy. Musi posiadać świadectwo kwalifikacyjne (najczęściej E). Dopuszczający wykonuje czynności łączeniowe, sprawdza brak napięcia, zakłada uziemiacze i wygradza strefę pracy, po czym przekazuje ją zespołowi wykonawczemu.
Kierujący zespołem
Osoba wyznaczona do zarządzania zespołem (minimum dwuosobowym) bezpośrednio przy wykonywaniu pracy. Odpowiada za nadzór nad pracownikami i egzekwowanie stosowania środków ochrony indywidualnej. Wymaga świadectwa kwalifikacyjnego na stanowisku eksploatacji.
Nadzorujący
Funkcja wyznaczana przy pracach szczególnie niebezpiecznych lub gdy w pracach biorą udział osoby bez uprawnień energetycznych (np. prace malarskie czy budowlane na terenie ruchu elektrycznego). Nadzorujący czuwa nad bezpieczeństwem osób, ale nie bierze udziału w pracach manualnych.
Zakaz łączenia funkcji dopuszczającego i kierującego
Rozporządzenie w § 30 ust. 3 wprowadza ograniczenia w łączeniu funkcji przy pracach wykonywanych na polecenie pisemne. Zabrania się jednoczesnego pełnienia roli dopuszczającego i kierującego zespołem. Przepis ten wymusza kontrolę przygotowania miejsca pracy przez drugą osobę. Wyjątek stanowią prace wykonywane w technologii prac pod napięciem (PPN), które podlegają odrębnym instrukcjom technologicznym.
Prace wymagające polecenia pisemnego
Zasady wydawania poleceń opisuje § 27 rozporządzenia. Polecenie pisemne jest wymagane przy większości prac konserwacyjnych i remontowych w pobliżu nieosłoniętych urządzeń pod napięciem lub przy urządzeniach odłączonych, gdzie uziemienie nie jest widoczne z miejsca pracy. Dotyczy to również demontażu i przecinania kabli elektroenergetycznych oraz prac przy turbinach i generatorach wymagających odkrycia korpusu lub wymontowania wirnika.
Pracodawca ma obowiązek określić w przepisach wewnętrznych szczegółowy wykaz prac wymagających polecenia pisemnego, uwzględniając ocenę ryzyka zawodowego w konkretnym zakładzie. Polecenia te należy archiwizować przez okres nie krótszy niż 90 dni od daty zakończenia prac.